19.08.19/18:40

Komarî Mehabad/ Mahabad Cumhuriyeti

Başlatan cosinus78, 22.06.08/15:06

« önceki - sonraki »

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

cosinus78

Mahabad Cumhuriyeti



Ocak 1946'da Sovyetler Birliği'nin desteğiyle kurulan ve Sovyetler Birliği'nin çekilişiyle aynı yıl içinde yıkılan, Birleşmiş Milletler tarafından tanınmamış Kürt devleti. Bu cumhuriyette, 13 Bakanın bulunduğu bir yönetim kurulu oluşturuldu. Devlet başkanı Kadı Muhammed idi. Bu cumhuriyet Senendec, Uşnu ve Miyandoab şehirlerini kapsadığı gibi başkenti Mahabad'dı.


İkinci Dünya Savaşı sırasında Temmuz 1941'de Büyük Britanya ve Sovyetler Birliği İran'ın işgali konusunda anlaştı. İngilizler güneyden, Sovyetler ise kuzeyden saldırarak İran'ı ikiye bölerek işgal etti. Sovyetler işgal ettiği bölgelerden Azerbaycan Eyaletlerinde iki cumhuriyet kurduracaktı.
16 Ağustos 1943'te Kürdistan Yeniden-canlandırma Komitesi (KOMELA:Komeleyê Jinêweyê Kurdistan) kuruldu ve Mart 1944'te Hêvî cemiyetiyle yardımlaşma anlaşmasına imzaladı. Ağustos 1944'te Dinbanbar Dağı'nda Üçlü Sınır Anlaşma (Peymare Sêsinor)'nın imzalanmasıyla diğer ülkelerde bulunan Kürtler ile işbirliğini sağlamaya çalıştı.
Eylül 1945'te daha önce 1930'da Oramar İsyanı (Dağlıca/Hakkâri)'ndan sonra Kasım 1931'de Kuzey Irak'ta ayaklanan Şeyh Ahmed Barzani (Şêx Ehmed Berzanî) ve Molla Mustafa Barzani (Mele Mistefa Berzanî) de katıldı.
'Mahabad Cumhuriyetinin askerînin temelini Hereki ve Şıkak aşiretlerinden oluşturuluyordu. Ekim 1945'te KOMELA, adını İran Kürdistan Demokrat Partisi (KPD-İ) olarak değiştirdi.
Kasım 1945'te Sovyetlerin teşvik ve desteğiyle İran'da Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kuruldu ve KPD-İ'ye de 1200 tüfek gönderdi. 22 Ocak 1946'ta Mahabad'da Çarçıra Meydanı'nda Mehabad Cumhuriyeti'nin kuruluşu ilan edildi. Sovyetler Şubat 1946'ta 5000 tüfek gönderdi ve 3 Mayıs 1946'ta Mahabad Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti arasında barış imzalandı. Ancak Sovyetler 9 Mayıs'ta İran topraklarından çekilince 17 Aralık'ta İran ordusu Mahabad'ı işgal ederek Mahabad Cumhuriyeti'ni yıktı. 31 Mart 1947'de Cumhurbaşkanı Kadı Muhammed, Başbakan Hacı Baba Şeyh ve Savunma Bakanı Muhammed Hüseyin Han Seyfi Kadı, Cumhuriyetinin kurulduğu yer olan Çarçıra Meydanı'nda asılarak idam edildi.
Cumhuriyete katılmış olan Barzan aşireti Nisan 1947'de Kuzey Irak'a Barzan'a döndü. Irak hükumeti Şeyh Ahmed Barzani'yi yakalayarak hapsetti ve işbirlikçi suçlamasıyla Irak ordusundan dört subayı idam etti. Mustafa Barzani|Molla Mustafa Barzani ise Barzan bölgesinden kaçarak Aras Nehrine ulaştıktan sonra Sovyetler Birliği'ne iltica ederek Bakü'ye gitti.


Bu cumhuriyetin millî marşı, Koye (Köysancak) doğumlu şair Dıldar (Yunus Rauf)'ın 1938'de hapisteyken Sorani şivesiyle yazdığı 'Ey Reqîb' (Ey Rakip) idi.

Hükümeti oluşturan bakanlar 


Cumhurbaşkanı (Serokê Komara Mehabadê):Kadı Muhammed (Qazî Mihemed)

Başbakan (Serokwezîr):Hacı Baba Şeyh (Hacî Babe Şêx)

Savunma Bakanı ve Ordu Başkomutanı (Wezîrî Ceng û Parastin û Hevkarê serokkomar):Muhammed Hasan Han-i Seyfi Kadı (Mihemed Husên Xanî Sêyfî Qazî)

Propaganda Bakanı (Wezîrê Propaxande):Sıdık Haydaranî (Sidîq Heyderî)

Eğitim ve Kültür Bakanı (Wezîrê Perwerde û Hinkariyê):Menaf Kerimî (Menaf Karîmî)

İçişleri Bakanı (Wezirê Karê hundurin):Muhammed Emin Müinî (Mihemed Emîn Mu'înî)

Sağlık Bakanı (Wezîrê Tendurustiyê):Seyyid Muhammed Eyübyan (Seyid Mihemed Eyûbyan)

Sanai Bakanı (Wzîrê Aborî):Ahmed İlahî (Ehmed Îlahî)

Çalışma Bakanı (Wezîrê Kar):Halil Hüsrevî (Xelîl Xusrewî)

Post ve Telegraf Bakanı (Wezîrê Post û Telegiraf):Kerim Ahmedyan (Kerîm Ehmedyan)

Ticaret Bakanı (Wezîrê Bazirganiyê):Hacı Mustafa Davudî (Hacî Mistefa Dawudî)

Adalet Bakanı (Wezîrê Dadperweriyê):Mulla Hasan Mecidî (Mela Husên Mecdî)

Tarım Bakanı (Wezîrê Kiştûkal):Muhammed Velizade (Mihemed Welîzade)

Dışişleri Bakanı (Wezîrê Tegbîr û Meşweret Pêkirînê):Hacı Abdürrahman İlhanîzade (Hacî Ebdulrehman Îlxanîzade)

Ulaştırma Bakanı (Wezîrê Rê û Ban):İsmail İlhanîzade (Îsmaîl Îlxanîzade)

Komara Kurdistan a Mahabadê

Ala Komara MahabadêDi nava sedsala 20 an de, piştî hukumeta Başûrê Kurdistanê ku Şex Mehmûd Berzencî li Silêmaniyê îlan kir, Komara Kurdistan a Mahabadê, di warê dewletbûyinê de, ji bo Kurdan bû tecrûbeyek duyem. Lê belê, hin welat ji bo berjewendiyên xwe, Komara Mahabadê, feda kirin. Di 22'ê Çileya sala 1946'an de, berî 53 salan weke îro, bi alîkariya Yekîtiya Sovyetê, li Meydana Çarçira ya Mahabad, Komara Mahabadê ji aliyê Qazî Muhammed ve hate îlankirin. 13 wezîrên ku di komara Mahabadê de cih girtin, piştî demekê Desturabingehîn a komarê zelal kirin. Komara Mahabadê, her çiqas heta demek kin berdewam kir-jî di wê demê de, bû navenda siyaset û ronahiyê. Komara ku li Mahabadê hate sazkirin, ala netewî ya Kurdistanê hilda û Gel-jî, artêşa welêt sazkir. Hukumeta Komarê, herwiha rêxistinên aborî, civakî, edebî, hunerî û rêxistinên leşkerî-jî saz kir. Rojname û kovar derketin. Sistema birêvebir ya Komarê-jî hate sazkirin. Hewl hate dayîn ku sistema perwerde û ziman were pêşxistin. Zimanê Kurdî bi fermî hate qebulkirin. Şanoya Kurd hate sazkirin. Ji bo jin di aliyê siyasî û civakî de pêşbikevin, di 14ê Adarê de, Yekîtiya Jinên Kurdistan hate sazkirin. Jina Qazî Muhammed, Mine Xanim, di xebatên jinan de, roleke aktif leyist. Herwiha hewl hate dayîn ku têkiliyên diplomasî-jî werin xurtkirin. Bi kurtahî, herçend temenê Komara Mahabad kin be-jî, Mahabad di vê demê de bû navenda siyaset û rewşenbiriyê. Piştî îlankirina Komarê, Yekîtiya Sovyetê desteka ku dida Qazî Muhammed, paşve kişand û di 16'ê Mijdara sala 1946'an de, hêzên Artêşa Îranê Paytexta Azerbeycanê bi destxistin û ber bi Mahabatê ve meşiyan. Hêzên Rejîma Îranê, bi desteka Brîtanya, di 17'ê Kanuna sal 1946'an de, Komara Kurdistanê ya li Mahabatê hilweşand. Li Mahabatê di merasîma sazkirina Komara Kurdistanê de, Qazî Muhammed wiha sond xwaribû:

"Bi mezinahiya Xwedê, Rumetiya Kurana Kerîm, li ser Welat û ala min, ez sond diwxim, heta dilopa dawî ya xwîna min û nefesa min a dawî, bi can û Malê xwe, di rêya azadiyê de, ji bo alên me li azamanan pêl bidin, ezê têbikoşim"
Qazî Muhammed, Wezîrê Parastinê Seyfî Qazî û birayê wî Sadrî Qazî, li Meydana Çarçira ya ku Komara Mahabadê hatibû îlan kirin, di 31'ê Adara sala 1947'an de, hatin dardekirin.

Ji Wîkîpediya